Behalve een oppermachtig techbedrijf en geoliede geldmachine is Facebook ook eigenaar van een onvoorstelbare hoeveelheid gebruikersdata. Wetenschappers kijken daar likkebaardend naar, maar lopen tegen muren op.

Je voelt je als onderzoeker als een beginnend schaakspeler die het opneemt tegen een oppermachtige schaakcomputer die ook nog eens de regels maakt en verandert.’ Claes de Vreese werkt als hoogleraar politieke communicatie aan de Universiteit van Amsterdam dagelijks met gebruikersdata van Facebook, maar ziet tot zijn frustratie dat hij van het Amerikaanse socialemediabedrijf nauwelijks medewerking krijgt. De Vreese: ‘Dat is voor een wetenschapper zeer onbevredigend, maar voor de maatschappij als geheel onacceptabel.’

Hij is niet de enige die klaagt. Wereldwijd zijn onderzoekers op zoek naar de gigantische berg aan gegevens die Facebook van zijn gebruikers bijhoudt. Die data kunnen bijvoorbeeld helpen bij onderzoek naar de verspreiding van desinformatie via het netwerk, sinds een paar jaar een zeer actueel thema. Afgelopen zomer escaleerden de conflicterende belangen tussen het notoir gesloten bedrijf en de wetenschap openlijk.

Facebook besloot toen om de accounts van een team wetenschappers van de universiteit van New York te blokkeren. Zij zouden de privacyregels hebben overtreden waaraan Facebook zich gebonden acht sinds de Federal Trade Commission het bedrijf een miljardenboete had opgelegd. De boete van de toezichthouder was een gevolg van het grootste privacyschandaal uit Facebooks geschiedenis: Cambridge Analytica.

Wat hadden de wetenschappers uit New York gedaan bij hun onderzoek naar politieke advertenties op Facebook en desinformatie? Omdat Facebook die gegevens zelf niet levert, moesten ze een omweg bewandelen. Vrijwilligers werd gevraagd een zogenoemde browserextensie te installeren. Via die extensie konden de onderzoekers vervolgens meten wie precies een bepaalde advertentie te zien kregen. Een van de conclusies was dat Facebook de verspreiding van desinformatie versterkt, bijvoorbeeld rondom vaccinaties.

Intimideren

Het project wekte de woede van Facebook, dat uiteindelijk de accounts van de onderzoekers geheel blokkeerde. De Vreese snapt dat niet. ‘Ik vind het opmerkelijk dat ze zo’n zware stap hebben genomen. En ook publicitair niet zo handig; dit komt toch over als het intimideren van een onderzoeksgroep.’ Het probleem, zegt De Vreese, is dat het als onderzoeker zeer lastig is om afspraken met Facebook te maken over onderzoeksdata. Het alternatief is dan om de officiële kanalen te omzeilen en die gegevens zelf bij elkaar te harken, precies wat de onderzoekers in New York probeerden.

De Vreese noemt het schermen met privacy een ‘goedkoop gelegenheidsargument’ van Facebook. ‘Behalve dat het ironisch is – Facebook dat ineens hecht aan privacy – snijdt het ook geen hout. Het installeren van zo’n extensie is geheel vrijwillig.’

Deze versturen we 3-4x per jaar.